Во многу населби, особено во постудените месеци, воздухот знае да добие специфичен мирис и изглед. Сивкаст чад што се издига од дворови, импровизирани огништа или периферни делови од градот често се зема како нешто „вообичаено“ за сезоната на греење. Луѓето се навикнуваат на него, гледајќи го како дел од зимската рутина, без многу да се запрашаат што всушност се случува во тие моменти. Но зад таа секојдневна слика се крие еден сложен и често потценет процес: согорување на отпад. Она што го прави оваа тема особено значајна е фактот дека отпадот не е едноличен материјал. Во него може да се најде пластика од разни видови, гума од автомобилски гуми или индустриски остатоци, текстил кој често е комбинација од природни и синтетички влакна, картон и хартија со различни премази и мастила, дрво со различен степен на обработка, па дури и делови од индустриски производи, лепила и бои. Секој од овие материјали, кога ќе се најде во оган, реагира поинаку и создава сопствен хемиски „отпечаток“ кој завршува во воздухот што сите го дишеме.

При согорување, процесот ретко е целосен и контролирано чист. Научно, согорувањето е низа на хемиски реакции, каде што органските и синтетичките материјали се разградуваат на помали молекули, а потоа дел од нив се ослободуваат како гасови и ситни честички (WHO, 2025; EPA). Пластиката, на пример, може да ослободи токсични соединенија како диоксини или ароматични јаглеводороди. На пример, полиетиленот (PE) кој се користи за ќеси, фолии и некои шишиња, е составен само од јаглерод и водород. При целосно согорување главно се создаваат јаглерод диоксид и водена пареа. Ако согорувањето е непотполно, се ослободуваат јаглерод моноксид и честички чад. Поливинил хлоридот (PVC) е една од најпроблематичните пластики за согорување. Се користи за цевки, кабли и градежни материјали. Бидејќи содржи хлор, при согорување се создава хлороводороден гас. Во несоодветни услови може да се формираат и диоксини и фурани, кои се меѓу најтоксичните познати загадувачи (WHO, 2023; EPA). Гумата е материјал изработен од природен или синтетички каучук, на кој му се додаваат сулфур,смоли, саѓи, масла и други адитиви за да стане поцврст и поиздржлив. При согорување на гумата се создава густ црн чад и се ослободуваат штетни гасови како јаглерод диоксид, јаглерод моноксид, сулфур диоксид и други токсични соединенија. Овие супстанции го загадуваат воздухот, можат да предизвикаат проблеми со дишењето и негативно влијаат врз животната средина. Поради тоа, согорувањето на гуми претставува сериозен извор на загадување и треба да се избегнува (EPA). Текстилот и старата облека, во зависност од составот и боите со кои се обработени, додаваат уникатни органски соединенија, а картон и хартија со премази или мастила го менуваат составот на чадот. Дури и дрвото, кога е со различна влажност или обработка, може да ослободи различен спектар на честички и гасови. Овој чад, на прв поглед сив и едноличен, всушност е многу повеќе од тоа. Во неговата внатрешност се крие сложена комбинација од честички и гасови кои функционираат како хемиски „архив“. Секој од нив носи информации за материјалот што согорувал, условите на согорување и можните последици по животната средина и здравјето на луѓето. (WHO, 2025; EPA). Научниците ги нарекуваат овие информации „хемиски отпечатоци“ – траги што можат да се користат за идентификација на изворите на загадување и за процена на неговата штетност (WHO, 2025).
Со други зборови, секој чад има приказна. Не станува збор само за видлив облак над дворот, туку за сложена хемиска мешавина која нè потсетува дека нашите секојдневни навики, како што е согорувањето на отпад, оставуваат траги во воздухот што сите го дишеме. Разбирањето на овие процеси е првиот чекор кон почист и поздрав воздух, но и клучен дел од образованието на јавноста за одговорно управување со отпадот.

Хемискиот отпечаток на секој материјал

Пластика: при согорување создава диоксини, фурани, хлоро- и броморгански соединенија. Честичките од пластика се исто така токсични, можат да останат во воздухот подолго време и имаат канцероген и недокрин нарушувачки ефект (WHO; EPA).
Гума: содржи сулфур и други хемиски адитиви кои при горење ослободуваат специфични токсични гасови и честички, го иритираат дишењето и можат да бидат канцерогени (EPA).
Текстил: комбинацијата од природни и синтетички влакна создава сложена мешавина од органски соединенија. Боите и премазите што се користени можат да додаваат дополнителни токсини и ја загадуваат околината и дишните патишта (WHO, 2025; EPA).
Картон и хартија: кога се обработени со мастила или премази, ослободуваат органски соединенија кои не се јавуваат при согорување на „чисто“ дрво или хартија и предизвикуваат респираторни проблеми (EPA).
Дрво и слама: создаваат најмалку токсични честички, но сепак во комбинација со друг отпад може да го засилат ефектот на чадот (WHO, 2025).
Со помош на специјализирани инструменти, научниците можат да ги анализираат овие честички и гасови и да утврдат кои видови материјали се согорени, колку загадување е ослободено, кои хемикалии се најризични за здравјето на луѓето, дали согорувањето се случувало во домашни услови или на диви депонии. Овие податоци не се само за лабораториска анализа. Тие имаат директна примена oдносно помагаат да се препознаат најголемите извори на загадување, овозможуваат планирање на едукација и локални мерки за почист воздух, ги информираат граѓаните за ризиците и за тоа како секоја мала навика влијае на заедничкиот воздух.

Што можеме да направиме за да се намали согорувањето на отпад

Иако согорувањето на отпад често се случува „тивко“ и без директна контрола, неговото влијание врз квалитетот на воздухот е значајно. Добрата вест е дека постојат практични и реални чекори со кои може да се намали овој извор на загадување, и тоа и на индивидуално и на заедничко ниво. Првиот и најважен чекор е јасното разбирање дека отпадот не е гориво. Иако може да изгледа како едноставно решение за „ослободување“ од непотребни материјали, неговото согорување создава нови и често потоксични соединенија од самите оригинални материјали. Овие соединенија не исчезнуваат – тие завршуваат во воздухот, почвата и во водата. Пластиката, гумата и синтетичките материјали се особено проблематични затоа што при согорување создаваат сложени органски загадувачи кои не се дел од природните процеси на животната средина. Затоа нивното палење треба целосно да се избегнува, дури и во мали количини или повремено (WHO,2025; EPA).

Реални алтернативи на согорувањето и улогата на свеста и заедницата

Наместо согорување, постојат неколку поодржливи начини за управување со отпадот односно селекција и рециклирање на отпадот, контролирно собирање, повторна употреба и индустриски третман. Овие решенија не само што го намалуваат загадувањето, туку и ја намалуваат количината на отпад што завршува во околината.
Еден од најважните фактори во намалувањето на согорувањето на отпад е јавната свест. Кога луѓето знаат дека чадот што го гледаат не е „само чад“, туку сложена мешавина од честички и токсични соединенија, полесно се разбира зошто оваа практика е проблематична. Дополнително, локалните заедници имаат важна улога. Во многу случаи, согорувањето на отпад не е само индивидуален избор, туку резултат на недоволна инфраструктура или навики што се пренесуваат со години. Едукацијата, информирањето и заедничките иницијативи можат значително да го променат однесувањето на ниво на населба. Согорувањето на отпад не е едноставен процес на „исчезнување“ на непотребни материјали, туку сложена хемиска трансформација која создава нови загадувачи. Секој вид отпад – пластика, гума, текстил, картон или дрво – остава свој карактеристичен хемиски отпечаток во воздухот (WHO, 2025).
Иако овие траги не се видливи со голо око, тие се реални и мерливи. Науката денес ни овозможува да го „прочитаме“ воздухот и да разбереме што се случува околу нас. Но уште поважно е да се спречи создавањето на тие траги таму каде што не се потребни. На крајот, секој чад навистина има приказна – прашањето е дали сакаме таа приказна да продолжи или да се промени.

Автор на блогот: Викторија Витанова
Студии: Постдипломски студии
Студиска програма: Инженерство за заштита на животната средина
Факултет: Факултет за природни и технички науки
Универзитет: Универзитет „Гоце Делчев“ Штип