Прашањето за квалитетот на воздухот во Кавадарци одамна престана да биде тема што се актуализира само за време на зимските месеци кога маглата и смогот ќе го притиснат градот. Денес, чистиот воздух е постојан предизвик кој директно се одразува врз здравјето, но и врз секојдневниот буџет на граѓаните. За конечно да се разбере вистинската слика на терен и да се стави крај на постојаните шпекулации, спроведено е обемно теренско истражување.
Истражувањето ги вкрсти прецизните лабораториски мерења на лабораторијата АМБИКОН за изворите на загадување со голема теренска анкета на јавното мислење, спроведена врз 300 граѓани во Кавадарци. Истражувањето понуди исклучително важни одговори за тоа колку сме свесни за еколошките проблеми, какви здравствени симптоми чувствуваме, како ги загреваме нашите домови и кои се реалните пречки поради кои тешко ги менуваме навиките. Резултатите открија длабок социјален парадокс: граѓаните се загрижени за здравјето, но економската реалност ги принудува да ги бојкотираат еколошките промени.

Што навистина го загадува Кавадарци?

Спротивно на општото мислење дека чадот од домаќинствата е единствениот виновник за загадувањето, официјалните анализи откриваат дека проблемот во Кавадарци е многу покомплексен и е поделен на неколку клучни фактори. Најголемото изненадување за многумина е што сообраќајот и градежната прашина заедно сочинуваат повеќе од половина од вкупното загадување во градот.
Сообраќајот е потврден како најголем поединечен загадувач. Секојдневниот метеж низ градските булевари, фреквенцијата на патнички возила, камиони и трактори, како и застарениот автопарк со дизел мотори без соодветни филтри оставаат сериозни последици. Загадувањето од сообраќајот не доаѓа само од издувните цевки. При секое кочење и триење на гумите од асфалтот се создаваат ситни, штетни честички кои постојано ги вдишуваме. Овој извор е активен во текот на целата година, што ја објаснува намалената видливост и присуството на штетни материи дури и во летниот период.
Веднаш зад сообраќајот се наоѓа градежната прашина. Интензивната изградба на колективни згради, инфраструктурните проекти и асфалтирањето на улиците испуштаат огромни количини прашина. Проблемот станува уште поголем поради појавата на таканаречена ресуспензија – прашината што еднаш веќе паднала на патиштата не се чисти навремено, туку возилата постојано повторно ја креваат во воздухот.
Секако, греењето во текот на зимскиот период останува силен сезонски предизвик. Традиционалниот начин на затоплување со огревно дрво во куќите и рестораните го создава карактеристичниот светлосив чад што со недели лебди над кавадаречките населби. Дополнително, истражувањето лоцираше дека голем дел од јавните објекти во Општината – како училишта, градинки и болници – сè уште користат нафта за загревање, испуштајќи токсични гасови богати со сулфур диоксид во срцето на урбаната средина. На сето ова се надоврзуваат и секундарните аеросоли (хемиски реакции кои се случуваат високо во воздухот под влијание на сонцето и влагата) и неконтролираното палење на земјоделски отпад и стрништа на отворено низ Тиквешијата.

Здравствениот аларм: Како воздухот ни влијае во секојдневието?

Лабораториските податоци добиваат вистинска социјална тежина дури тогаш кога ќе погледнеме како тие влијаат врз човечкиот организам. Резултатите од анкетата се загрижувачки: дури две третини од граѓаните на Кавадарци веќе почувствувале конкретни здравствени симптоми кои директно ги поврзуваат со лошиот воздух. Истражувањето покажа дека загадувањето има специфичен начин на кој ги напаѓа различните генерации, во зависност од нивниот начин на живот.
Помладата генерација најмногу страда од акутни главоболки и алергии. Иако младите природно имаат посилен одбранбен систем, тие се соочуваат со чести проблеми бидејќи се најактивни во текот на денот и поминуваат најмногу време во сообраќајниот метеж, каде концентрацијата на издувни гасови е најгуста. Овие симптоми директно ја нарушуваат нивната секојдневна концентрација и продуктивност на работното место или во училиштата.
Од друга страна, респираторните проблеми, кашлањето и честите белодробни инфекции се најизразени кај средната, работоспособна генерација. Континуираното вдишување на прашината и чадот во текот на годините ги прави нивните дишни патишта исклучително ранливи, што се потврдува со фактот дека огромното мнозинство од респираторните заболувања во анкетата припаѓаат токму на оваа возрасна група.
Најтешкиот товар го носат највозрасните граѓани. Кај пензионерите, долгогодишната изложеност на аерозагадување остава трајни и длабоки последици врз кардиоваскуларниот систем. Ситните честички лесно навлегуваат во крвотокот, предизвикувајќи оштетувања на крвните садови, што кај оваа генерација во Кавадарци се манифестира со хронично висок крвен притисок, астма и срцеви заболувања. Секако, индивидуалната чувствителност варира во зависност од точната локација каде живеат, општиот имунитет и личните навики.

Зошто тешко ги менуваме навиките?

Еден од клучните наоди во ова истражување ја открива психолошката и финансиската бариера кај населението. Кога на граѓаните им било поставено прашањето дали размислуваат да го сменат начинот на греење за да воведат поеколошки технологии, одговорите покажаа сериозен отпор: мнозинството од испитаниците децидно одговориле дека во моментов не сакаат да прават никакви промени.
Причината за овој став станува кристално јасна кога ќе се погледне социјалниот профил на овие луѓе. Најголемиот дел од семејствата се соочуваат со ниски или просечни месечни примања. Граѓаните едноставно немаат финансиска моќ да си дозволат скапа инвестиција, па затоа се потпираат на навиката кон веќе купената инфраструктура – шпорети и печки на дрва кои сè уште ја вршат својата примарна функција.
Одлуката за купување на ново, поеколошко грејно тело зависи строго од економски фактори: почетната цена на уредот, висината на идните месечни сметки и достапноста на субвенциите. Наспроти ова, чистата еколошка свест (загриженоста за тоа дали уредот придонесува за градскиот чад) е во втор план, концентрирана главно кај високообразовниот кадар. Пораката е јасна: зелената транзиција во Кавадарци нема да успее преку празни еколошки апели, туку преку паметни финансиски олеснувања кои ќе ги направат модерните уреди поевтини и подостапни од традиционалните дрва.

Каде потфрлаат еколошките субвенции?

Субвенциите и финансиската помош што ги доделуваат институциите треба да бидат главниот мост кој ќе им помогне на граѓаните да ја надминат финансиската бариера. Сепак, теренската анкета покажа сериозни пречки. Најголемиот дел од кавадарчани воопшто не аплицирале за финансиска поддршка, а загрижувачки број граѓани признаваат дека немаат никакви информации дека таква помош воопшто се нуди.
Овој пропуст се должи на клучна системска бариера, а тоа е дигиталниот јаз кој го изолира највозрасното население. Јавните повици најчесто се објавуваат онлајн и на социјалните мрежи, додека пензионерите (кои најмногу се греат на дрва) се соочуваат со дигитална исклученост и немаат пристап до овие информации преку традиционалните медиуми што секојдневно ги следат. Во исто време, работоспособното население во приватниот сектор се соочува со недостиг на време за да ги истражува комплицираните огласи. Како резултат на тоа, единствената група која успешно ги користи субвенциите се најчесто вработените во јавниот сектор, луѓе кои имаат поголема финансиска стабилност и административно искуство за водење на процедурите.

Што понатаму: Практични чекори за почист воздух во Кавадарци

И покрај сите загрижувачки показатели, ова истражување нуди една исклучително позитивна искра која го покажува патот по кој градот треба да чекори. Кога граѓаните одговарале на прашањето кој конкретен извор на енергија го гледаат како најпрактично применливо решение за нивната заедница, мнозинството кавадарчани се одлучиле за сончевата енергија. Кавадарци и целиот регион од Тиквешијата располагаат со висок број на сончеви денови во годината, што значи дека граѓаните природно ја препознаваат инвестицијата во соларни панели како најпрактично и долгорочно еколошко решение.
За ова решение да се преточи во реалност и поставување соларни системи, локалните власти треба да воведат практични радикални мерки на терен:
1. Итни контроли врз сообраќајот и градежништвото: Како сектори кои носат повеќе од половина од загадувањето во градот, потребно е редовно машинско миење на улиците со вода за да се спречи повторното кревање на прашината, како и строги еколошки контроли врз градилиштата.
2. Промена на моделот на субвенционирање: Системот „Купи, па чекај пари“ мора да се замени со директни ваучери, каде социјално ранливите семејства ќе добијат 100 % покриеност на трошоците за еколошко греење, без притоа однапред да вложуваат сопствени средства.
3. Отворање на теренски советодавни центри: Локалните институции мора да формираат мобилни тимови кои лично ќе ги посетуваат претпријатијата и Клубовите на пензионери, едноставно објаснувајќи ги процедурите и помагајќи им на граѓаните во процесот на аплицирање.
4. Зелен пример од самата Општина: Локалните власти мора да инвестираат во итна и целосна замена на застарените котли на нафта во сите училишта, јавни објекти и градинки низ градот, преминувајќи на топлински пумпи или соларни панели.

Чистиот воздух не е луксуз, туку основно право на секој граѓанин. Истражувањето докажа дека гласот на кавадарчани е јасен и дека тие го гледаат сонцето како едно од решенијата за својот град. За вистинска промена, потребни се практични мерки и финансиски достапни решенија кои ќе бидат прилагодени на реалните можности на домаќинствата во Кавадарци.

*Текстот е подготвен врз основа на теренска анкета спроведена кај 300 граѓани во Кавадарци и анализа на главните извори на загадување. Истражувањето е дел од магистерски труд на студент на постдипломски студии од областа на инженерството за заштита на животната средина.

Автор на блогот: м-р Верица Ристовска

Студиска програма: Инженерство за заштита на животната средина

Факултет: Факултет за природни и технички науки

Универзитет: Универзитет „Гоце Делчев“ Штип