Согорувањето на дрва со векови се смета за природен и традиционален начин за загревање на домовите. Мирисот на чад од оџакот кај многумина буди чувство на топлина и домашна атмосфера, а дрвото често се доживува како „чисто“ и безопасно гориво. Но иако дрвото е природен материјал, неговото согорување создава сложена мешавина од загадувачи кои можат сериозно да влијаат врз здравјето на луѓето. Она што изгледа како обичен чад, всушност содржи микроскопски честички и токсични хемиски соединенија, од кои дел се класифицирани како канцерогени.
Најзначајни меѓу нив се PM2.5 честичките, кои имаат дијаметар помал од 2,5 микрометри. За споредба, човечкото влакно е приближно 70 микрометри дебело, што значи дека овие честички се околу 30 пати помали. Поради нивната исклучително мала големина, тие лесно навлегуваат длабоко во белите дробови, а потоа и во крвотокот, каде што можат да стигнат до срцето, мозокот и другите органи. Според Светската здравствена организација, загадувањето на воздухот е одговорно за милиони предвремени смртни случаи секоја година, а PM2.5 честичките се меѓу најзначајните фактори за тој ризик (WHO).
Покрај PM2.5, чадот од дрва содржи и полициклични ароматични јаглеводороди (PAH) – група соединенија што се создаваат при нецелосно согорување. Некои од нив, како бензо[a]пиренот, се добро познати канцерогени супстанции. Тие можат да предизвикаат оштетување на DNA, воспалителни процеси и зголемен ризик од рак на белите дробови. Особено загрижувачки е тоа што овие соединенија често се врзуваат за PM2.5 честичките, што им овозможува полесно да навлезат во организмот(ATSDR).
Една од најчестите заблуди е дека диоксини и фурани се создаваат само во фабрики или при согорување на отпад. Научните истражувања покажуваат дека овие исклучително токсични соединенија можат да се формираат и при согорување на дрва, особено кога во печките се ставаат лакирани даски, стар мебел, иверка, медијапан или други дрвени материјали третирани со лепила и хемикалии (EPA).
Диоксините и фураните се група на хлорирани органски соединенија што настануваат како нуспроизвод при нецелосно согорување на органски материјали во присуство на хлор.
Тие долго остануваат во животната средина, се наталожуваат во човечкиот организам и се поврзани со нарушувања на имунолошкиот и хормоналниот систем, репродуктивни проблеми и зголемен ризик од канцер.
При согорување на дрва се создаваат и други штетни материи, како јаглерод моноксид, кој го намалува снабдувањето на организмот со кислород, азотни оксиди, кои придонесуваат за создавање смог и воспаление на дишните патишта, како и испарливи органски соединенија, меѓу кои има супстанции со токсични и канцерогени својства (EPA).
Количината на овие загадувачи не е секогаш иста. Таа зависи од видот на дрвото, неговата влажност, температурата на согорување и состојбата на печката. Влажното дрво создава значително повеќе чад и токсични соединенија, бидејќи голем дел од енергијата се троши за испарување на водата наместо за ефикасно согорување. Старите и лошо одржувани печки дополнително го зголемуваат количеството на штетни емисии.
Научните истражувања укажуваат дека долготрајната изложеност на загадувачите од чадот од дрва е поврзана со појава и влошување на астма, хроничен бронхитис, намалена функција на белите дробови, хронична опструктивна белодробна болест, како и со зголемен ризик од кардиоваскуларни заболувања, мозочен удар и рак на белите дробови. Најчувствителни на овие ефекти се децата, постарите лица, бремените жени и лицата кои веќе имаат хронични заболувања. Дополнително, сè поголем број студии покажуваат дека долготрајната изложеност на загаден воздух може негативно да влијае и врз когнитивните способности, како и врз менталното здравје на човекот (WHO – Air Pollution and Health).

https://doi.org/10.1080/02786826.2024.2379551

Како можеме да го намалиме загадувањето?
Намалувањето на емисиите од согорување на дрва бара координирана акција од граѓаните, институциите и индустријата. Користењето суво и добро исушено дрво, избегнувањето на лакирани и лепени материјали, редовното одржување на печките и оџаците и замената на старите системи за греење со поефикасни технологии, можат значително да го намалат загадувањето. Дополнително, потребнa е строга контрола на индустриските емисии, зголемување на енергетската ефикасност и поттикнување на користење почисти извори на енергија.

Чистиот воздух е заедничка одговорност
Научните докази јасно покажуваат дека согорувањето на дрва претставува значаен извор на фини честички и токсични соединенија, вклучувајќи PM2.5, PAH, диоксини и фурани. Иако дрвото е природен и обновлив ресурс, неговото согорување може да има сериозни последици врз здравјето на луѓето и квалитетот на животната средина. Намалувањето на загадувањето на воздухот не може да се постигне со една единствена мерка, туку бара долгорочна посветеност, научно засновани политики и промени во секојдневните навики. Секој поединец, институција и компанија има важна улога во создавањето поздрава и поодржлива животна средина. Со поголема информираност и одговорно однесување, можно е значително да се намали изложеноста на штетни материи и да се обезбеди поквалитетен живот за сегашните и идните генерации.

Автор на блогот: Наталија Угрева Тасева

Студии: постдипломски студии

Студиска програма: Инженерство за заштита на животната средина

Факултет: Факултет за природни и технички науки

Универзитет: Универзитет „Гоце Делчев“ Штип