Кога размислуваме за загадување на воздухот, најчесто помислуваме на чад од оџаци, издувни гасови или зимски смог. Меѓутоа, воздухот што секојдневно го вдишуваме сè повеќе содржи еден невидлив, а исклучително опасен елемент – микропластика. Глобалното производство на пластика надминува 400 милиони тони годишно, а доколку не се преземат строги мерки, оваа бројка ќе достигне речиси 1 милијарда тони до 2050 година. Овој огромен волумен, во комбинација со пластиката за еднократна употреба и несоодветното управување со отпадот, резултира со непрекинато истекување на ситни пластични честички во атмосферата. (https://thesustainableagency.com/blog/environmental-impact-of-plastic-pollution/)

Што претставува микропластиката и од каде доаѓа? 

Микропластиката се дефинира како ситни фрагменти од пластика со големина помала од 5 милиметри (5 mm). Уште помалите честички, со димензии под 1 микрометар (1 µm), се класифицираат како нанопластика. Според своето потекло таа се дели на две главни категории:
Примарна микропластика: Примарната микропластика опфаќа пластични честички кои намерно се произведуваат во микроскопски димензии за специфична индустриска или комерцијална намена. Најчест пример се микрозрнцата што се додаваат во козметичките производи за пилинг, индустриските абразивни средства за чистење, како и пластичните пелети кои служат како основна суровина за производство на пластични предмети. Бидејќи овие честички се веќе ситни уште при своето создавање, тие директно преминуваат во отпадните води и воздухот без потреба од претходно распаѓање.
Секундарна микропластика: Секундарната микропластика настанува преку постепено физичко, хемиско или биолошко распаѓање на поголеми пластични предмети присутни во околината. Под дејство на сончевото УВ-зрачење, температурните осцилации и механичкото триење, предметите како пластични шишиња, ќеси, амбалажи и автомобилски гуми се ронат на сè помали парчиња. Овој процес на фрагментација создава милијарди микроскопски влакна и фрагменти кои лесно се подигнуваат во атмосферата преку ветерот и воздушните струења. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12788448/; https://d-nb.info/138760810X/34)

Слика 1: Микроскопска снимка добиена со скенирачка електронска микроскопија (SEM), на која се прикажани микропластични влакна, фрагменти и нанопластични честички со висока резолуција. Извор: Wang, S., Lu, W., Cao, Q., et al. (2023). Microplastics in the Lung Tissues Associated with Blood Test Index. Toxics (MDPI Journal), 11(9), 759. DOI: 10.3390/toxics11090759 / PubMed Central: PMC10534820 & New England Journal of Medicine

Микропластиката не е само надвор во воздухот, таа е присутна и внатре во просториите, каде е уште поопасна бидејќи поголемиот дел од времето го поминуваме внатре. Во надворешниот воздух, главни извори се триењето на автомобилските гуми од асфалтот при возење, согорувањето на пластичниот отпад на отворено, ерозијата на вештачките тревници и градежните активности. Додека во затворените простории, концентрацијата во домовите и канцелариите е честопати значително повисока. Главен извор се микровлакната што се ослободуваат од синтетичката облека, теписите, завесите и мебелот при секојдневно движење, триење и перење. (https://d-nb.info/138760810X/34)

Загадување на воздухот и ефектот на „Тројански коњ“

Воздушната микропластика не дејствува само како физичка прашина. Како што пластиката се распаѓа на наночестички, нејзината релативна површина рапидно се зголемува, претворајќи ја во транспортно средство за други токсини – појава позната како ефект на „Тројански коњ“.
Тешки метали: Изложени на загаден воздух, микропластичните честички привлекуваат и цврсто врзуваат токсични тешки метали како олово, арсен и хром на својата површина. Овие метали дејствуваат како дополнителен отровен слој додека честичката патува низ воздухот. По навлегувањето во човечкиот организам, постои можност овие метали да се ослободат од површината на честичките, што претставува дополнителен потенцијален ризик за здравјето.
Неразградливи хемикалии (PFAS) и органски загадувачи: Перзистентните органски загадувачи во воздухот, како што се PFAS (познати како „вечни хемикалии“ поради нивната отпорност на разградување) и полицикличните ароматични јаглеводороди (PAH), лесно се апсорбираат на пластичната површина и се транспортираат во респираторниот систем.
Опасни хемиски адитиви: Самата пластика за време на производството се меша со илјадници индустриски хемикалии. При нејзиното вдишување, токсичните адитиви како фталати, бисфеноли (BPA), вештачки бои и супстанции отпорни на пламен полека истекуваат од честичката директно во белодробното ткиво.
Патогени и бактериски биофилмови: На површината на воздушната микропластика можат да се формираат микробиолошки биофилмови. Овие лепливи слоеви содржат патогени бактерии кои ја користат пластиката како штит за да патуваат низ воздухот и да навлезат длабоко во дишните патишта. (https://www.eurofins.com/en-us/environment-testing/resources/recent-news-blogs/microplastics-and-the-potential-trojan-horse/; https://www.aimspress.com/article/doi/10.3934/environsci.2023040)

Влијанието врз човековото здравје и животната средина

Влијание врз животната средина: Преку врнежи и таложење, воздушната микропластика паѓа врз земјоделската почва и водените површини, каде што се акумулира во прехранбениот синџир и предизвикува токсичност кај растенијата и животинскиот свет.
Оштетување на белите дробови: Честичките под 2,5 микрометри (PM2.5) навлегуваат во алвеолите. Клиничките студии откриваат микропластика кај 70 % од испитаниците, што директно се поврзува со намален белодробен капацитет (FEV1), оксидативен стрес и оштетување на ткивото преку клеточна смрт (апоптоза и пироптоза).
Пробив низ биолошките бариери: Поради своите мали димензии, нанопластиката може да ја премине крвно-алвеоларната бариера и да навлезе во крвотокот, а способна е да ги пробие и крвно-мозочната и плацентарната бариера.
Ризик за срцето и крвните садови: Медицинските истражувања од 2024 година докажале дека микропластиката физички се вградува во атеромите (плаките) на каротидните артерии. Пациентите кај кои е детектирана микропластика во артериските плаки имаат 4,53 пати поголем ризик од срцев удар, мозочен удар или смрт поради силно локализирано воспаление. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12788448/; https://microplasticsapp.com/blog/microplastics-in-arterial-plaque)

Начини за спречување на загадувањето

Решавањето на овој проблем бара глобални регулативи за намалување на производството на пластика и елиминација на штетните адитиви, но секој од нас може да преземе чекори за намалување на сопствената изложеност:
1. Употреба на прочистувачи на воздух со HEPA филтри во домовите и работните простории, со цел намалување на концентрацијата на микропластични честички и влакна присутни во воздухот.
2. Избирање на облека и текстил од природни материјали (памук, волна, лен) наместо синтетика.
3. Целосно избегнување на загревање храна во пластични садови во микробранова печка бидејќи топлината ослободува милиони честички.
4. Филтрирање на водата за пиење (на пример, со реверзна осмоза) и намалување на употреба на вода во пластични шишиња. (https://nontoxiclab.com/microplastics-carotid-plaque-stroke-research/)

Автор на блогот: Дел од тимот на лабораторија АМБИКОН