Со доаѓањето на постудените денови, загадувањето на воздухот повторно станува една од најактуелните еколошки и здравствени теми во Македонија. Во многу урбани средини, особено во градовите сместени во котлини, во зимските месеци се создаваат услови за акумулација на загадувачки материи во приземниот слој на атмосферата.
Но, зошто концентрациите на суспендирани честички често се повисоки во зима? Дали причината е само греењето или значајна улога имаат и метеоролошките услови?

Температурна инверзија – кога загадувањето останува заробено

Во вообичаени атмосферски услови, температурата на воздухот генерално се намалува со зголемување на висината. Кога воздухот во близина на земјината површина е доволно топол во однос на околниот воздух, тој може да се издигнува и да придонесува за вертикално мешање на атмосферата и разредување на загадувачките материи.
Меѓутоа, во зимскиот период, особено при долготрајни антициклонални услови, ведро небо и слаб ветер, се создаваат поволни услови за формирање температурна инверзија. Во текот на ноќта, земјината површина интензивно губи топлина, поради што се лади и воздухот непосредно над неа. Како резултат на тоа, во близина на површината се формира слој од постуден воздух, додека над него се наоѓа потопол воздух. Оваа појава се нарекува температурна инверзија.
Температурната инверзија создава стабилна атмосферска стратификација, при која потоплиот воздух над студениот приземен слој дејствува како своевиден „капак“, ограничувајќи го вертикалното мешање и разредувањето на загадувачките материи. Во вакви услови, загадувачките материи што се емитуваат од сообраќајот, греењето и другите локални извори можат постепено да се акумулираат во приземниот слој на атмосферата.
Доколку температурната инверзија и неповолните услови за дисперзија се задржат подолг период, концентрациите на загадувачките материи можат значително да се зголемат, дури и без нагло зголемување на емисиите. Ваквата состојба може да продолжи сè додека не настапи промена на метеоролошките услови, како што се засилување на ветерот, продор на нова воздушна маса или доволно загревање на приземниот слој, што овозможува повторно воспоставување на поинтензивно мешање на воздухот.
Извор: https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/temperature-inversion-traps-pollution-at

Греењето како дополнителен извор на емисии

Во зимскиот период се зголемува потрошувачката на енергија за загревање на домовите и другите објекти. Согорувањето на дрва и други горива може да придонесе за емисии на фини суспендирани честички (PM2.5), јаглерод моноксид, азотни оксиди и други загадувачки материи. Особено неповолна е комбинацијата од зголемени емисии од греењето и атмосферски услови што го ограничуваат разредувањето на загадувачките материи, како што се температурните инверзии и слабиот ветер.

Зошто градовите во котлини се особено чувствителни?

Релјефот, исто така има важна улога во локалното загадување на воздухот. Во котлините и долините, околните планини можат да го ограничат струењето на воздухот, додека во текот на студените ноќи постудениот и погуст воздух се задржува во пониските делови.
Кога се воспоставува температурна инверзија, вертикалното мешање дополнително се намалува. Ваквите услови можат да придонесат за подолготрајно задржување на загадувачките материи, особено при слаб ветер и отсуство на значајни атмосферски промени.

Зимското загадување на воздухот не е резултат на само еден фактор. Тоа произлегува од меѓусебното дејство на емисиите на загадувачки материи, температурните инверзии, слабата атмосферска циркулација и локалните географски карактеристики.
Температурната инверзија не го создава загадувањето – таа создава услови загадувањето да се задржи подолго во воздухот што го дишеме.
Разбирањето на овие процеси е важен чекор кон развивање ефективни мерки за заштита на здравјето и подобрување на квалитетот на воздухот.

Автор на блогот: Дел од тимот на лабораторија АМБИКОН